Bir Yaratıcılık Tekniği: SCAMPER

Scamper tekniğinin temelinde, “yeni olan her şey var olan şeylerin dönüşümleridir” düşüncesi yer almaktadır. Gerçekte var olan bir ürün değiştirilerek, farklı ürünlere dönüştürülebilir ve insanlığın ihtiyacı olan bir ürüne dönüşebilir. Tekniğin asıl kaynağı Alex Osborn’un Applied Imagination adlı kitabıdır. Bob Eberle, yaratıcı düşünmeyi harekete geçiren soruları derleyerek bu tekniği geliştirmiştir. Tekniğin adı olan Scamper sözcüğü, tekniği oluşturan düşünme eylemlerin baş harflerinin birleştirilmesiyle oluşmuş bir sözcüktür. Bu sözcükler İngilizce eylemlerdir. Her bir eylem kendine özgü sorular içermektedir. Bu nedenle tekniğin belirli aşamaları yoktur. Scamper, gerçek problemleri çözmek veya yaratıcı ürünler ortaya koymak amacıyla tüm bireyler tarafından kullanılabilir bir tekniktir (Sak, 2014).

Tekniğin içerisinde var olan düşünme eylemleri şu şekildedir,

S: Substitute (Yerine kullan)

C: Combine (Birleştir)

A: Adapt (Uyarla)

M: Modify: Minify-Magnify (Değiştir: küçült, büyült)

P: Put to other uses (Başka amaçlarla kullan)

E: Eliminate (Yok et, çıkar)

R: Reverse, Rearrange (Tersine çevir, yeniden düzenle)

Bu teknik ve içinde barındırdığı düşünme sorularıyla günlük hayatta çok çeşitli ürün ve problemin çözümü sağlanır. Bu tekniği bilerek çevremize daha dikkatli baktığımızda bunu görmekteyiz. Tekniğin içerisinde barındırdığı düşünme sorularını sırayla ele alalım.

SUBSTITUTE: YER DEĞİŞTİRME

Amaç, elde bulunan nesnenin, fikrin veya sürecin yerini tutabilecek başka bir şey ile değiştirmektir.

  • – “……… vb. başka hangi malzemeler kullanılarak yapılmış olabilir? 
  • – ………yı başka biri yapmış olsaydı nasıl yapardı? (örn: uzaylılar vb.) 
  • – ……… yı siz yapsaydınız nasıl yapardınız? Nasıl olurdu? 
  • – ………nin şeklini değiştirebilir miyim? 
  • – ………nin yerine başka ne diyebilirim? 
  • – ………nın yerine başka kim geçebilir? 
  • – İnsanların ………’ya bakış açısını nasıl değiştirebiliriz? 
  • – ………nın yerine başka ne/neler kullanılabilir? 
  • – Çok eski yıllarda ……… yerine ne kullanılmış olabilir? 
  • – ………nın bir bölümünü başka bir şeyle değiştirebilir misin? 
  • – ………nın ne/kim getirilebilir? 
  • – ………da farklı bir güç kaynağı kullanabilir misin? 
  • – ……… başka hangi yollardan yapılabilir? 
  • – ……… başka hangi malzeme ya da malzemelerden üretilebilirdi? 
  • – ……… başka hangi materyallerden yapılabilir? 
  • – ………nın hangi parçasını değiştirirsen daha kullanışlı ve işlevsel hale gelebilir? 
  • – ………nın süreç aşamaları yer değiştirebilir mi?
  • – ………nın kuralları değiştirilebilir mi?”

Bu düşünme sorusunu farklı derslerde kullanabiliriz. Örneğin “Matematik dersinde bu işlemde toplama yerine ne kullanılabilir?” sorusu sorulabilir. Hayat bilgisi dersinde “Okuldaki/evdeki/trafikteki ……. kuralını değiştirseydik ne olurdu?” sorusu sorulup öğrencilerden cevaplar alınabilir. Türkçe dersinde “Kırmızı Başlıklı Kız masalında kurt yerine koyun olsaydı ne olurdu?”, “Kırmızı Başlıklı Kız babaannesine gitmeseydi ne olurdu?” gibi düşündürücü sorular sorulup masalı tekrar yazmaları istenebilir. Fen Bilgisi dersi için “Geri dönüşüme dair plastik bardak yerine ne kullanılabilir?” sorusu örnek olabilir. Derslerde çok farklı konulara entegre edilip bu sorular çeşitlendirilebilir. 


Bu düşünme sorusuna örnek olarak mendil örneği verilebilir. Kumaş mendillerin kullanım kolaylığının sağlanması için ne kumaş yerine ne kullanılabilir sorusunun cevabı olarak kağıt mendiller kullanılmaya başlanmış. Yalnızca kullanım kolaylığı değil bununla beraber uygun fiyat ve cilt için besleyici tarafları da düşünülmüş. Ülkemizde de bunun öncülüğünü yapan marka Selpak markası olmuş. İsmin konulmasını da fabrika çalışanları önermiş. Kağıdın hammaddesi olan selülozun “sel” eki ile temizliği çağrıştıran “pak” sözcüğü birleştirilerek Selpak sözcüğü türetilmiş.


Farklı görseller, sorular ve videolar sunularak öğrencilerin günlük hayatta bu düşünme sorularından yola çıkılarak yapılmış ürünler gösterilir. 

“El arabasının yerine bununla aynı işlevi görecek neler kullanabilirsiniz?”

“Şemsiye yerine ne kullanılabilir?”

“Koltuk başka hangi malzemeden yapılabilir?”

“Çok eskiden tabak yerine ne kullanılmış olabilir?”

COMBINE: BİRLEŞTİRME

Amaç; birden fazla ve farklı nesneyi, fikri, eşyayı, ögeyi bir araya getirerek birleştirmek, ortaya daha yeni farklı bir sentez yaparak orijinal ürünlerin çıkarılmasıdır.

  • – “………yı hangi fikirle birleştirilebilir?
  • – ………yı hangi özellikle birleştirebiliriz?
  • – ………yı hangi amaçla birleştirebiliriz?
  • – ………yı başka nelerle birleştirebiliriz?
  • – ………yı ………ile birleştirebilir miyiz?
  • – ………yı ………ile birleştirirsek ne olur/ne gibi bir işlevi olur?
  • – ………da hangi bölümler birlikte çalışabilir?
  • – ………nın hangi parçalarını birleştirebiliriz?
  • – ……… ve ……… materyalleri birleştirebilir misiniz?
  • – ………yı nesneleri harmanlayabiliriz?”

Bu düşünme sorusu farklı derslere entegre edilebilir. Örneğin matematikte “Bu işlemi hem toplama hem de bölme ile nasıl yapabilirsiniz?” sorusuyla farklı çözüm yolları keşfedilebilir. Fen bilgisi dersinde “Hem plastik hem de cam atıkları bir arada geri dönüşümden nasıl ayırabiliriz?“. Tepkimeler, melez canlılar buna örnek olarak verilebilir. Türkçe dersinde öğrencilerden iki veya üç farklı dönemlere hitap eden masal kahramanlarının birlikte yer aldığı bir masal yazmaları istenebilir. Birleşik kelimeler buna örnek verilebilir.


Günlük hayattan bir örnek olarak öğrencilere aşağıdaki görsel gösterilebilir. 

“Arabada navigasyonu telefonunuzdan takip ediyorsunuz ve aniden şarjınız bitti. Ne tarafa gitmelisiniz? Sağ? Sol? İleri? Keşke arabada telefonunuzu şarj edebilseydiniz değil mi? Bu durumlar için bir ürün geliştirilmiş. Hayatımızı kolaylaştıran yaratıcı bir ürün.”


“Kaşık ve çatalı birleştirebilir miyiz?”

“Kalem ve telefonu birleştirebilir miyiz?”

“Ucuz ve çarpıcı bir reklam yapabilir miyiz?”

“El arabasını hangi nesnelerle birleştirirsek daha kullanışlı hale gelir?”

ADAPT: UYARLAMA

Seçilen bir nesne ya da fikir daha farklı durum ya da kullanımlara uyarlanır. Nesnenin ya da fikrin bu yeni duruma uyum sağlaması sağlanır ve farklı kullanım şekilleri ortaya çıkartılmaya çalışılır. 

Farklı soru örnekleri şu şekildedir:

  • – “………yı çölde veya kutuplarda da rahat kullanmak için neler yapabiliriz?
  • – ………nın başka hangi özellikleri olsun?
  • – Bu problem karşısında ………yı bu yeni duruma nasıl uyarlayabiliriz?
  • – ………başka ne işe yarar?
  • – ……… 10 yıl sonra nasıl kullanılır?
  • – ……… sonra işimize nasıl yarar?
  • – ……… havasız ortamda ne olur?
  • – ………yı dokunmadan nasıl çalıştırırız?
  • – Çok eski yıllarda ……… ile ilgili neler yapılıyordu?
  • – ……… üzerinde gelecekte (siz büyüdüğünüzde) nasıl değişiklikler yapılabilir?
  • – ………yı yapmak için daha önce çöpe attığınız malzemelerden nasıl faydalanabilirsiniz?
  • – ………yı engelli bireylerin (işitme, görme, bedensel engelli vb.) kullanabileceği şekilde nasıl tasarlayabiliriz?
  • – ……… bir önceki nesne ile paralellik gösteriyor mu?”

Hayat bilgisi dersinde engelli bireylerle empati kurmak için drama çalışmaları yapılabilir. Daha sonra merdivenleri engelli bireyler için nasıl düzenlenebileceği üzerine çözümler üretilebilir. Sosyal bilgiler dersinde eski insanların duvar yazıları örneğinden yola çıkılarak kalem olmadan yazı nasıl yazılabilir, konuşmadan istediklerimizi nasıl anlatabiliriz soruları tartışılabilir.


Yolculuk yastıkları örneği verilerek öğrencilerden başka nasıl değişikler yapılabileceği sorulabilir.  

“Uzun bir yolculuk sizi bekliyor ve tabi yolculuğun getireceği uykusuzluk. Üzülmeyin şişme yastıklar var! Sizce de bu şişme yastıklar bildiğimiz yastıkların yolculuklarda kullanabileceğimiz şekilde uyarlanması değil mi? Bu yastıkların çok farklı şekilleri mevcut.”

Farklı sorular, görseller ve videolarla tartışmalar sağlanır. 

“Şapka çölde rahat kullanmak için nasıl düzenleyebilirsin?”

-Kalem olmadan nasıl yazı yazılabilir?

-Telefonlar gelecekte nasıl değişikler yapılabilir?

-Arabalar gelecekte nasıl değişikler yapılabilir?

-Duvarda var olan delik nasıl güzel hale getirilebilir?

-Evin kapısı dokunmadan nasıl açılabilir?

Örnek videolar:

MODIFY: MINIFY-MAGNIFY: DEĞİŞTİR, KÜÇÜLT, BÜYÜLT

Orijinal nesnenin formunun, şeklinin, renginin, kokusunun, sesinin, boyutunun hızının değiştirilmesine yönelik sorular sorularak yeni durumda ortaya yaratıcı ve orijinal fikirlerin çıkması sağlanır.

  • ……… daha hızlı olsaydı nasıl olurdu?
  • ………yı daha geniş ve güçlü nasıl yapabilirim?
  • ………yı nasıl eğlenceli bir hale getirebiliriz?
  • ……… hiçbir yere hareket etmeseydi ne olurdu?
  • ……… eğer konuşsaydı bize ne söylerdi?
  • ………nın görüntüsünde, şeklinde ya da renginde nasıl bir değişiklik yapılabilir?

……… daha ağır, hafif, hızlı güçlü, kısa ya da küçük nasıl yapılabilir?

………ya ne eklenebilir?”


Öğrencilere market arabaları örneği verilerek, düşünme sorusu anlatılabilir.

“Önceden minik bakkallar, dükkanlar vardı. Şimdi ise marketlerin içinde kayboluyoruz. Bir tane ürün aldığımızda dahi kasayı bulmaz bazen zorlayıcı olabiliyor ki elimizde koca koca paketlerle nasıl ilerleyebiliriz alışverişe? Şöyle elimizdeki ürünleri taşıyacak arabalar olsa, 3-4 tekerlekli?” demişler ve büyük taşıma araçlarının marketler için küçültmüşler. Hatta çocuğumla markette gezerken onun binebileceği bir araba da olsa demişler ve bir diğer SCAMPER sorusu olan Combine ile onu da yapmışlar.


Örnek etkinliği sitemizde bulabilirsiniz.


Farklı sorular ve görsellerle ders zenginleştirilebilir.

-Su daha ağır/hafif olsa nasıl olurdu?

-Neler daha büyütülüp abartılabilir?

-Güneşin rengi, boyu, hızı, sesi, kokusu, şekli değiştirilirse ne olur?

-Farelerin boyu daha uzun olsaydı nasıl olurdu? 

-İnsanlar şeffaf olsa nasıl olurdu? 

-Ay konuşabilse ne söylerdi?

Farklı Örnekler; 

PUT TO OTHER USES: BAŞKA AMAÇLARLA KULLAN

Bu aşamada belirlenen nesnenin ya da fikrin kullanım amacının dışında başka hangi amaçlarla, ne şekilde kullanılabileceği değerlendirilir.

  • ………yı başka ne amaçla kullanabiliriz?
  • Elinizdeki ………nın yarı bölümünü başka bir şey için kullanabilir misiniz?
  • ………yı başka kimler kullanır?
  • Bir probleminiz var? Bu problemin çözümünde …….yı nasıl kullanabiliriz?
  • ……… ile evde ya da okulda başka neler yapabiliriz? Onu başka hangi amaçlar için nasıl kullanabiliriz?
  • ………yı yenebilir hale getirmek için ne yapabiliriz?
  • ………başka bir yerde kullanabilmek için nasıl değişiklikler yapabiliriz?
  • Başka insanlar/………lar bu ………yı başka hangi amaçlarla kullanıyor olabilirler?
  • ………yı bir çocuk veya bir yetişkin nasıl kullanır?
  • ………yı engeli olan bireyler onu nasıl kullanır?
  • ………nın nasıl olduğunu bilmeseydin bunu nasıl kullanırdın?”

Gazetenin kullanım farklı kullanım alanları öğrencilere anlatılabilir.

“Taşınıyorsunuz, kırılacak bir sürü eşyanız var. Ne yapabilirsiniz? Tabi ki kırılacak eşyaları gazetelere sarabilirsiniz. Bir başka örnek evinizde boya yapılıyor ve yerlerin boya olmasını istemiyorsunuz. Yere ne serebilirsiniz? Bir gazete olabilir. Evde masanın bir ayağı sallanıyor. Bunu önlemek için bir gazeteyi katlayıp sallanılan yere konulduğunda sorun çözülmüş olabilir. Peki siz gazeteyi hangi alanda kullanabilirsiniz?”


Boş akvaryumu başka hangi amaçla kullanabilirsiniz? 

Eski tencereyi başka nerede kullanılabilir?

Uzaylılar bunu hangi amaçlarla kullanıyor olabilirler? 

Kitabın kullanımını bilmesen ne amaçla kullanırdın? 

ELİMİNATE: YOK ETME, ÇIKARMA

Elde bulunan nesnenin belirli bir bölümünün veya bir kısmının çıkarılarak bireylerden fikir üretmeleri istenir. Burada fikir ya da nesnelerin bir bölümü çıkarılarak gerçekten gerekli en önemli parçaya ulaşılmaya çalışılır.

  • – ………den neyi çıkarırsak daha güzel görünür? 
  • – ………nın hangi parçasını çıkartabiliriz? 
  • – ………nın eskiden kullanılan ama artık işimize yaramayan parçaları nelerdir? 
  • – ………nın eskilerinde olan ancak yenilerinde olmayan özellikler nelerdir? 
  • – ………nın esas kısmı dışında her şeyi çıkarsanız ne olurdu?  
  • – ………dan rasgele bir bölümünü çıkarırsanız ne olurdu? 
  • – ………ya olan ihtiyacımız azalsaydı ne olurdu? 
  • – ………dan çıkaramayacağınız en önemli parça hangisidir? Neden? 
  • – ………yı nasıl basitleştirebilirim? – ………nın kuralları yok edilebilir mi?

Etsiz et olur mu sorusu öğrencilere sorulur, cevaplar alındıktan sonra bir gazete haberi okunur. Bitki özleriyle üretilen ‘etin’ tadı ve kokusu etle birebir. Ürünün önümüzdeki yıllarda Çin ve Hindistan gibi aşırı kalabalık ülkelerde satışının artacağı belirtiliyor. ABD’de üretilen ‘bitki yapımı’ etin fiyatı normal etin fiyatından yüzde 40 civarında daha ucuz. ABD’li Beyond Meat isimli şirket bitki kökleri kullanarak şekli tadı ve kokusu kırmızı ete benzeyen fakat içinde hiç et bulunmayan bir gıda üretti. Söz konusu etle ilgili çalışmalar Hollanda’nın ünlü üniversitesi Maastricht’te yapıldı. Önümüzdeki yıllarda hayvan yetiştirmenin maliyetinin daha da artacağı öngörüldüğünden etsiz ete talebin daha çok olması bekleniyor.


Aşağıdaki örneklere bakarak nelerin elemine edildiğinin ve bunun faydalarının neler olabileceğini düşünelim..


 Öğrencilere yerçekimi olmasaydı ne olurdu? Sorusu sorulur. Cevaplar alınır. Aşağıdaki linke tıklayarak bu konu ile ilgili video izletilebilir.  


REVERSE, REARRANGE: TERSİNE ÇEVİRME YA DA YENİDEN DÜZENLEME

Bu aşamada ele alınan nesnenin özelliği veya özellikleri tersine çevrilir ya da yeniden düzenlenir. Nesnenin parçaları ters yönde işlediğinde ya da işlem sırası değiştiğinde neler yapılabileceği düşünülür.Nesne, olay ya da olguların var olan durumu yeniden düzenlenerek sonuçlarının tartışıldığı bu aşamada sorulabilecek örnek sorular şu şekilde sıralanabilir:  

  • – ………yı baş aşağı kullanamaz mıyım? 
  • – ………nın tam tersini yapsak ne olur?  
  • – ……… için başka hangi düzenlemeler yapılabilir?  
  • – ………nın hangi parçalarını değiştirebilirsin?  
  • – ………dan birden fazla kullanabilir miyiz?  
  • – ………nın hangi parçalarını değiş tokuş yapabilirsiniz? 
  • – İlk parçayı sona koysanız ne olur? 
  • – Son parçayı başa koysanız ne olur? 
  • – Üst üste ya da alt alta yapmaya çalışsanız ne olurdu? 
  • – ……… için yeni yönergeler eklersek ne olur? 
  • – ………yı silip yeniden yapsak nasıl olur? 
  •  – ………yı bir daha düşünsek nasıl olur? 
  • – ……… için hangi düzenlemeler daha iyi olur? 
  • – ………nın bileşenleri değiştirilebilir mi? 
  • – ………nın sebepleri ya da etkilerinin yeri değiştirilebilir mi? 
  • – ………nın pozitif veya negatif yönleri değiştirilebilir mi?

Dijital saatler ile birlikte saati daha iyi görebilmenin sağlanması ve saatlerin üzerindeki butonların büyütülmesi ile daha basılmasının sağlanması bu düşünme eyleminin örneği olabilir. Ters evler bu aşamada örnek gösterilebilir.

Evler ters olsaydı ne olurdu?

Hayat tam tersi dönüp, önce yaşlı sonra bebek olsaydık ne olurdu?

Kitapları son sayfasından başlayarak okusaydık ne olurdu?

Okuduğumuz…………. kitabın hangi bölümünü değiştirmek isterdin? 

Sandalyenin hangi parçalarını değiştirebilirsin? 

……. masaldaki baş kahraman kötü olsaydı ne olurdu? Masalı sen yazsaydın nasıl yazardın?


ÖRNEK ÇALIŞMA 1

SCAMPER Tekniğini uygularken sandalye nesnesini ele aldığımızı varsayalım. Scamper Tekniğinin her bir düşünme eyleminin sandalye nesnesi üzerinden ortaya çıkacak sorular aşağıdaki gibidir.

1.Yerine kullan (substitute)

Sandalye yerine ne kullanabiliriz?

2. Birleştir (Combine)

Sandalyeyi başka hangi nesneyle birleştirebiliriz?

3. Uyarla (Adapt)

Sandalye başka bir amaca hizmet etmek için nasıl uyarlayabiliriz?

4. Değiştir: küçült, büyült (Modify: Minify-Magnify)

Sandalye daha küçük, büyük, ağır, haifi olsaydı nasıl olurdu?

5.Başka Amaçlarla Kullan (Put to other uses)

Sandalye başka hangi amaçlarla kullanılabilir?

6. Yok Et, Çıkar (Eliminate)

Sandalyenin hangi parçasını çıkartabiliriz?

7. Tersine çevir, yeniden düzenle (Reverse, Rearrange)

Sandalyeyi sen tasarlasaydın nasıl bir tasarım yapardın?


Aşağıdaki görsellerden yola çıkarak örnekte hangi düşünme eyleminin olduğunu düşünelim..

Kaynakça

Sak, U. (2014). Yaratıcılık Gelişimi ve Geliştirilmesi. Ankara: Vize Yayıncılık 

http://www.dw.com/tr/bitkisel-et-yak%C4%B1nda-sofralarda/a-17736210

http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/etsiz-et-urettiler-26861425

Bir cevap yazın