Sistem Düşüncesi Nedir?

Hızla gelişen ve değişen bir bilgi ve transistör çağında yaşıyoruz. Sayısız parçacığın birbiriyle etkileşim halinde bulunduğu bu karmaşık sistem içerisinde, zaman zaman bütünü görmede zorlanabiliyor, kendimizi bir karmaşa ve yığın içerisinde bulabiliyoruz. Bu sebeple günümüzde sistem düşüncesini benimsemek, bir sistem düşünürü olmak bütünü görmek için kolaylaştırıcı bir yol olabiliyor.

İngilizce’de Systems Thinking terimine karşılık olarak Sistem Düşüncesi Derneği Sistem Düşüncesi kavramını önermiş ve bu şekilde Türkiye’de yaygınlaşmaya başlamıştır. Olası karşılıklara yönelik eleştirileri, kavramın kökeni gibi detayları buradan inceleyebilirsiniz. 

Şimdi Eğitimde Sistem Düşüncesi’ni bir bina gibi düşünürsek öncelikle bu binayı anlamak için zemini oluşturan kavramlara bakalım:

SİSTEM

Sistem nedir sorusu için pek çok tanım var, bence en kapsamlı tanım şudur: 

“Sistem, belirli bir işlevi yerine getiren ve aralarında belirli düzen içinde etkileşimler bulunan ögeler topluluğu.” 

“Bir sistemin bir yığından farkı nedir?” diye düşünerek farkı anlarsak işte o zaman sistemin yapısını ve mantığını daha iyi benimseriz. Örneğin üst üste, işlevsiz ve birbirinden bağımsız dizilmiş organlar bir yığını oluştururken; bunların arasında bir ilişki, etkileşim ve işlev olduğu zaman bu artık bir sistem haline geliyor. Örneğin vücudumuz bir sistemdir.

SİSTEM DÜŞÜNCESİ

“Sistem Düşüncesi” demek ne anlama geliyor? Bu terimi, dinamik karmaşıklığı haritalamamıza ve keşfetmemize yardımcı olan bir araç seti için kullanabiliriz – nedensel döngü diyagramları, stok-akış diyagramları ve simülasyon modeller gibi. Gerçekliğe özgün bir bakış açısı olarak da kullanabiliriz – bütünün ve bütünü oluşturan parçaların birbirleri ile nasıl karşılıklı ilişkide olduğunun farkına varmamızı sağlayan bir bakış açısı. Son olarak, sistem düşüncesi dinamik karmaşıklık ile ilgili anladıklarımızı ifade etmemizi sağlayan özel bir söz dağarcığı anlamına gelebilir. Örneğin, sistem düşünürleri genellikle dünyayı; pekiştiren veya dengeleyen süreçler, sınırlar, gecikmeler, zaman boyunca davranış örüntüleri gibi terimlerle açıklarlar.

Yani özetle; Sistem Düşüncesi, düşünmeyi görselleştirerek eleştirel düşünmeyi destekleyen alışkanlıklar ve araçlar takımıdır.

Farklı örneklerle Sistem Düşüncesinin temel kavramları için buradaki videoyu izleyebilirsiniz.

EĞİTİMDE SİSTEM DÜŞÜNCESİ

Aslında hayatımızın pek çok alanında kullanabileceğimiz Sistem Düşüncesi, tam da bu noktada Eğitimde Sistem Düşüncesi haline evrilebiliyor.

Peki neden Eğitimde Sistem Düşüncesi’ne yada Düşünürlerine ihtiyacımız var?

Çünkü Eğitimde Sistem Düşüncesi problemlere yada ilişkilere bütünüyle bakmayı sağlarken bir yandan eleştirel düşünmeyi, olayların zamanla değişim yapısını, veri ve grafik okumayı, değişkenler arasındaki ilişkileri inceleme şansı tanıyor. 

Özellikle kullanılan farklı araçlarla olayların zeminini veriye dayandırarak anlamlandırmayı sağlıyor. Böylelikle olayların nedenini sorgularken sadece duygu odaklı ilerlemenizi engelliyor.

EĞİTİMDE SİSTEM DÜŞÜNCESİ’NDE ALIŞKANLIKLAR ve ARAÇLAR

Sistem Düşüncesi yaklaşımı öğrencilerin 14 alışkanlık kazanarak Sistem Düşünürleri olmasını amaçlamaktadır. Farklı bakış açıları, sistemin yapısı gibi diğer alışkanları görmek için tıklayınız.

Eği̇ti̇mde Si̇stem Düşüncesi̇’nde araçların en iyi yanı, kazanım/hedef ya da kullanma amacınıza bağlı olarak araçları uyarlayabiliyor olmanız. Şimdi bu kullanılan araçları biraz yakından inceleyelim:

1. Buzdağı Modeli

Buzdağı Modeli genel olarak bir olayı buzdağının yüzeyinde tutarak bu olayın altında gerçekleşenlerin nedenini ve bütünü görselleştirmek için kullanışlı bir araçtır. Olaylar görünen taraf olup altında kalanlar olayı oluşturur. Buzdağı Modeli’nde genel olarak Uygulayıcı Çalıştayı’nda da sıklıkla değinildiği gibi en dikkat çekici noktalardan biri şudur: “Yapılar davranışları doğurur.” 

2. Zaman Boyunca Davranış Grafiği (Davranış Örüntüleri)

Zaman boyunca davranış grafiğinde x ekseninde hep zaman yer alacak şekilde değişkenin zaman içerisinde değişimini inceleriz.

Örneğin buna bir öğrenci bazında öğrencinin etkinliklere katılımını, çalışmalarını tamamlaması gibi bireysel ve zamana yayılmış davranışları görselleştirmek için ya da bir hikaye kitabından alınan karakterin mutluluk seviyesi gibi bir değişkenin zaman içerisindeki değişimini görmek için kullanabiliriz. Burada aynı tema yada konuda farklı grupların seçtiği farklı değişkenler, Sistem Düşüncesi Alışkanlıkları’ndan biri olan Farklı Bakış Açıları alışkanlığı kazanmak için güzel bir örnektir.

Bu grafiği oluşturma adına bir gerçek bir örnek verecek olursak Eğitimde Sistem Düşüncesi Uygulayıcı Çalıştayı’nda ele aldığımız kitabı inceleyebiliriz. Hikayede bir kurdun kendine uygun bir öykü bulma çabası ve bu macerada kendini ait hissettiği/reddedildiği zamanlar yer almaktaydı. Bu durumda zamana bağlı aidiyet duygusu grafiği ortaya çıktı:

3. Stok-Akış Diyagramı (Sistemin Yapısı)

Stok-akış diyagramın özellikle stok, girdi-çıktı ve bunlara etki eden değişkenleri incelemeye fırsat tanıyor. 

Stok denilince ilk akla gelen daha sayısal temelli kavramlar olabiliyor. Oysaki zaman boyunca davranış grafiğinde verdiğimiz örneği baz alırsak buradaki stok karakterin mutluluğu iken girdi mutluluğun artması, çıktı mutluluğun azalmasıdır. Buna etki eden değişkenler tamamen hikayeye göre değişmektedir. Sizin incelediğiniz kitapta mutluluğun artmasını sağlayan etken oyun oynamak iken başka bir kitapta ağaçla konuşmak olabilir. Yine gerçek bir örnek için bir önceki adımda gerçekleşen grafiğin stok-akış diyagram halini görebiliriz:

4. Nedensel Döngü Diyagramı (Sistemin Yapısı)

Nedensel Döngü Diyagramları dinamik bir sistemin etkileşimlerini, elemanlarının karşılıklı ilişkilerini anlamak ve anlatmayı kolaylaştıran bir araçtır. Nedensel Döngü Diyagramları, sistemin içindeki nedensel ilişkileri ve dairesel döngüleri gösterir. Neden sonuç olur, sonuç neden olur. Döngü boyunca sürekli değişen, gidip gelen neden-sonuç ilişkileri ortaya çıkar. Örneğin çok sık verilen genel kabul görmüş bir örnek başarı-motivasyon ilişkisidir. Başarı arttıkça motivasyon artar, motivasyon arttıkça başarı artar. Burada başarı ve motivasyon hem neden hem sonuçtur.

Döngü terimi özellikle branş bazında baktığımızda Bilişim Teknolojileri alanında sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Oysaki basit bir araç yoğunluğu-karbon emisyonu ilişkisi/sistemi gibi gerçek hayat döngülerine baktığımızda olayları bir sistem düşünürü gibi incelemiş olmaya başlıyoruz.

Nedensel Döngü Diyagramları 4 bölümden oluşur:

  • neden-sonuç ilişkileri ile ilişkilendirilmiş “değişkenler”
  • hangi elemanın hangi elemanı etkilediğini gösteren “oklar”
  • okların yanında, ilişkinin yönünü gösteren “semboller”
  • döngünün ortasında, döngünün genel yapısını gösteren “P” veya “D” (pekiştirici veya dengeleyici) sembolü

Döngüleri birkaç örnekle somutlaştırmak gerekirse;

Pekiştirici Döngüler: Başarı-motivasyon örneğinde bu 2 kavramın oluşturduğu döngü pekiştiricidir. Çünkü pekiştirici döngülerde sürekli ve gittikçe hızlanarak büyüyen veya küçülen davranış üretir. Başarı arttıkça motivasyon artar, motivasyon arttıkça başarı artar. 

Dengeleyici Döngüler: Av-avcı ilişkisi bu döngüleri somutlaştırmak için çok güzel bir örnektir. Örneğin kurbağa-sinek ikilisini düşünelim. Bir ekosistemde kurbağalar arttıkça sinekler azalacaktır. Bu durumda azalan sinek sayısı kurbağa sayısını etkileyecek ve kurbağaların sayısı da azalacaktır. Azalan kurbağa sayısı bu kez sineklerin sayısını arttıracak ve bu durum yeniden kurbağaların sayısını arttıracaktır, derken bunun bir döngü içerisinde olduğunu yazılı halde bile somutlaştırmış ve dengelendiğini görmüş olacağız. Bu durum sonucunda oluşan döngünün oluşturduğu dalgalı grafikler için osilasyon ismi kullanılır.

Aşağıdaki örnekte döngülerin oluşturduğu grafik yer almaktadır:

      Pekiştirici Döngü Grafikleri

Dengeleyici Döngü Grafikleri

5. Çıkarım Merdiveni (Zihinsel Modeller)

Çıkarım merdiveni, aynı şeyleri deneyimlediklerinde bile, kişilerin nasıl farklı inançlar geliştirebildiklerini gösteren bir uygulamadır. İki öğrenci arasında yaşanan bir sorunun her iki taraftan da farklı şekilde anlatıldığını hepimiz deneyimlemişizdir. Bu noktada çıkarım merdivenlerinin en iyi tarafı hem öğrencinin kendisini somut bir şekilde değerlendirebiliyor olması, hem de olaydaki verilerin duygu ve düşüncelerin önünde yazılı halde olmasıdır. Çıkarım merdiveninde en dikkat çekici nokta; düşüncelerin duyguları oluşturduğudur, duyguların düşünceleri değil.

Eği̇ti̇mde Si̇stem Düşüncesi̇ Derneği̇

Öğretmenlerin, “Sistem Düşüncesi” yaklaşımını kullanarak öğrencilerinin  düşünme becerilerini geliştirmelerine, büyük resmi görerek çözüm yolları bulmalarına destek olmayı amaçlıyoruz.. 

Eğitimde Sistem Düşüncesi’ni oluşturan yapılara bir bütün olarak baktığımızda karşımıza genel hatlarıyla bu maddeler çıkıyor ama her alanda olduğu gibi bu alanı daha iyi anlamlandırmak için biraz daha detaylı eğitimler almak, bir Sistem Düşünürü olma yolunda oldukça faydalı bir rehber oluyor.

Bunun için  Eğitimde Sistem Düşüncesi Derneği’nin web sitesinde ücretsiz olarak yer alan online eğitimi tamamlayabiliyorsunuz. Video tabanlı eğitimler ve hemen ardından gelen pekiştirici alıştırmalarla Eğitimde Sistem Düşüncesi hakkında daha detaylı bilgilere sahip olup, eğitim tamamlama başarınızı %95’in üzerinde gerçekleştirdiğinizde sertifikanızı almış ve Uygulayıcı Çalıştayı’na katılma hakkı kazanmış oluyorsunuz.

Her yıl Mart ayında yapılan Deneyim Paylaşım Sempozyumu ile uygulanmış gerçek örnekleri birebir inceleyebiliyor yada kendi uyguladığınız Eğitimde Sistem Düşüncesi uygulamanızı bu sempozyumda tüm katılımcılarla paylaşabiliyorsunuz.

Son olarak gönüllü olarak Türkiye’deki illerde öğretmenlere Eğitimde Sistem Düşüncesi’ni tamamen gönüllü olarak yayma hedefinde olan Eğitimde Sistem Düşüncesi Derneği’nin tüm kaynaklarına, araştırmalarına ve çalışma takvimine buradan ulaşabilirsiniz.

BONUS-1 

Eğitimde Sistem Düşüncesi ile İklim Krizi’nden Kan Şekeri gibi pek çok farklı branşlar ve temalar için oluşturulmuş ve uygulanmış örnek ders planlarına buradan ulaşabilirsiniz.

BONUS-2 

Tasarım Odaklı Düşünme ve Sistem Düşüncesi arasındaki benzerlik ve farklılıkların yer aldığı açıklayıcı postere buradan ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

https://miro.medium.com/max/3560/1*EfAQ2EAbs0EPdcFlVFHc7w.jpeg
https://www.nlpat.com/nlp/nlpegitim/kurumsal/sistem_dinamikleri.html
https://egitimdesistemdusuncesi.org/index.php#section-nedir
https://www.iseesystems.com
http://egitimdesistemdinamigi.blogspot.com
https://www.edsurge.com/news/2017-12-22-beyond-design-thinking-why-education-entrepreneurs-need-to-think-in-systems
https://egitimdesistemdusuncesi.org/kaynaklar.php
http://34.66.158.212

Bir cevap yazın